Kształcenie na odległość

Artykuły

Czego oczekują uczniowie od e-nauczyciela?

Czego oczekują uczniowie od e-nauczyciela?

Dorota Kwiatkowska

Jakość relacji nauczyciela i osób uczących się jest istotnym czynnikiem warunkującym zadowolenie z nauki i osiągane efekty oraz zaangażowanie uczniów w aktywną pracę na zajęciach[1]. Odnosi się to w takim samym stopniu do tradycyjnego procesu dydaktycznego, jak i do procesu realizowanego za pośrednictwem internetu – początkowe wątpliwości dotyczące tego, iż w edukacji zdalnej komputer całkowicie zastąpi nauczyciela, okazały się zupełnie bezpodstawne. Brak możliwości komunikacji i ograniczony kontakt z nauczycielem sprzyja powstawaniu u osób uczących się poczucia osamotnienia, dlatego też zajęcia zdalne wymagają dużego zaangażowania dydaktyka, a czasem nawet większej ilości interakcji niż ma to miejsce podczas zajęć tradycyjnych[2]. W sytuacji, gdy współpraca nauczyciela i ucznia polega jedynie na załączaniu prac na platformie i ich ocenie, niesie za sobą gorsze wyniki edukacyjne.[3]

Określając rolę e-nauczyciela w wirtualnej klasie najczęściej używa się pojęcia facylitacji. Rozumiana szeroko oznacza działania mające na celu pomoc uczącym się w budowaniu wiedzy i doskonaleniu umiejętności w procesie realizowanym za pośrednictwem internetu[4]. Oczekiwania kierowane do e-nauczyciela dotyczą trzech zasadniczych sfer: organizacyjnej, merytorycznej oraz interpersonalnej (społecznej)[5].

Zamieszczona poniżej tabela przedstawia potrzeby i oczekiwania, jakie najczęściej formułują osoby uczące się zdalnie w odniesieniu do e-nauczyciela. Jak widać, nie różnią się one istotne od tych stawianych nauczycielowi „tradycyjnemu”. Jednak w związku ze specyfiką tej formy nauczania, również odpowiedź na nie będzie miała nieco inny charakter.

Oczekiwanie osób
uczących się

Działania nauczyciela

Kontakt, dostępność, dyspozycyjność.
Gotowość do udzielania odpowiedzi na pytania, wyjaśniania wątpliwości

Szybkość komunikacji realizowanej za pośrednictwem
internetu sprawia, że
również w trakcie zajęć zdalnych uczestnicy oczekują nieodroczonej, czasem natychmiastowej odpowiedzi nauczyciela na stawiane pytania czy wątpliwości

Uczący się powinni mieć możliwość indywidualnego kontaktu z nauczycielem za pośrednictwem poczty elektronicznej. Należy jednak z góry ustalić, jakie problemy mogą być rozwiązywane w tej formie, a jakie winny być zgłaszane na forum grupy, np. indywidualny kontakt w sytuacjach trudnych, wyjątkowych, zaś komunikacja na forum — w przypadku wątpliwości merytorycznych. Te ustalenia powinny być zapisane w sylabusie[6] i zwerbalizowane w początkowej fazie zajęć.

Nauczyciel powinien udzielać odpowiedzi na pytania uczących się w niedługim, uprzednio uzgodnionym czasie (np. 48 godzin); nie ma natomiast uzasadnienia oczekiwanie natychmiastowej odpowiedzi uczniom na ich pytania i komentarze, chyba że wiążą się one z wyjątkową sytuacją.

Nauczyciel może zaproponować uczestnikom spotkanie synchroniczne (czat, wideokonferencja) — albo w formie regularnych konsultacji (np. raz w tygodniu), albo jako ewentualną bieżącą pomoc w rozwiązaniu problemu.


Indywidualna relacja z uczniem.
Indywidualny kontakt
i pomoc

W wirtualnej klasie nauczyciel pracuje przede wszystkim z grupą, większość interakcji powinna więc zachodzić na jej forum (najczęściej wykorzystuje się tutaj forum dyskusyjne). Jednak w pewnych sytuacjach nauczyciel powinien indywidualnie kontaktować się z uczniami, przede wszystkim:

    • przed rozpoczęciem zajęć, kiedy uczestnicy nie są jeszcze obecni na platformie, mogą doświadczać trudności technicznych, uczą się poruszać po kursie itp.,
    • w sytuacji kiedy uczestnik jest nieobecny na zajęciach lub mało aktywny podczas ich trwania,
    • w sytuacji kiedy uczący się zgłasza problemy, które nie powinny być omawiane na forum grupy,
    • podczas przekazywania informacji zwrotnej na temat efektów pracy i decyzji o zaliczeniu (zwłaszcza, jeżeli są to uwagi krytyczne).

Co ważne, nauczyciel powinien zadbać o to, aby jego relacja z uczącymi się nie przekształciła się w zestaw relacji indywidualnych — stanowi to dla niego dodatkowe obciążenie i nie wykorzystuje istotnych w pracy zdalnej efektów wpływu grupy. Taka sytuacja ma miejsce np. wtedy, gdy podczas dyskusji na forum uczestnicy zamieszczają swoją wypowiedź i oczekują każdorazowo komentarza nauczyciela — należy zachęcać ich do wzajemnego komentowania swoich wypowiedzi (warto też premiować takie działania) — sobie pozostawiając rolę podsumowującą. Innym przykładem jest zadawanie przez ucznia pytań merytorycznych lub organizacyjnych za pośrednictwem poczty elektronicznej — każdorazowo należy kierować je na forum grupy.


Umiejętne motywowanie uczestników zajęć

Działania nauczyciela ukierunkowane na wzbudzanie i podtrzymywanie zaangażowania uczących się zostały opisane w artykule „Co motywuje uczniów do aktywnej pracy zdalnej?”.


Informacja zwrotna
dotycząca pracy ucznia

Informacja zwrotna jest bardzo istotnym elementem procesu dydaktycznego realizowanego za pośrednictwem internetu. Najważniejsza wydaje się być tutaj tzw. informacja formatywna, przekazywana w trakcie trwania zajęć — pozwala uczestnikom ocenić w jakim stopniu zbliżyli się do zakładanych celów i informuje o tym, co powinni zrobić, aby cele osiągnąć.


Umiejętne przekazywanie posiadanej wiedzy

W procesie dydaktycznym realizowanym za pośrednictwem internetu większość materiałów dydaktycznych jest przygotowana wcześniej, w postaci gotowych podręczników, prezentacji, nagrań czy zbioru źródeł internetowych. Zadaniem nauczyciela jest więc nie tyle przekazywanie informacji, co raczej pomoc w zrozumieniu treści i budowaniu wiedzy oraz wyborze tych informacji, które są najważniejsze z punktu widzenia realizacji celu dydaktycznego.

Działania nauczyciela polegają więc przede wszystkim na: podawaniu przykładów, wyjaśnianiu konkretnych wątpliwości, moderowaniu i podsumowywaniu dyskusji, proponowaniu adekwatnych do potrzeb źródeł wiedzy czy ćwiczeń dodatkowych oraz formułowaniu informacji zwrotnej.

Nauczyciel powinien przede wszystkim zwrócić uwagę na jasność i konkretność swoich komunikatów pisemnych.


Gotowość do opieki
i udzielania pomocy w przezwyciężeniu trudności

W relacji nauczyciela z uczniami bardziej istotna wydaje się być nie tyle realna pomoc nauczyciela (chociaż i ona jest ważna), co deklarowana uczestnikom gotowość do jej udzielenia, powodująca że czują się bezpiecznie w nowym środowisku nauki.

Nauczyciel jest osobą, z którą najczęściej stykają się uczący, do niego więc będą zwracać się w sytuacji napotykanych trudności, w różnych obszarach, również organizacyjnych, formalnych lub technicznych. Powinien on więc na początku pracy zadbać o jasny podział kompetencji między osoby realizujące kurs (pomoc techniczną, opiekuna itp.) oraz sprawdzić, czy został on jasno sformułowany w sylabusie. W sytuacji pojawiających się problemów czy wątpliwości, nie związanych z merytorycznymi aspektami zajęć, powinien przede wszystkim służyć informacją o tym, w jaki sposób (i z czyją pomocą) uczniowie mogą rozwiązać dany problem.

Warto jest zadbać o miejsce, w którym osoby uczące się będą mogły przez cały czas trwania zajęć zgłosić swoje trudności i uzyskać pomoc (najczęściej ma ono postać forum dyskusyjnego lub wątku na forum, np. Forum konsultacyjne, Forum pytań i odpowiedzi, itp.)


 

Jasne określenie
wymagań i zasad pracy

 

Zazwyczaj w nauczaniu zdalnym cel ten spełnia sylabus, w którym zapisane są najważniejsze informacje dotyczące zasad pracy, komunikacji, uzyskania zaliczenia itp. Nauczyciel w początkowej fazie zajęć powinien wskazać sylabus jako główne źródło informacji i przez cały czas ich trwania odnosić się do zawartych w nim ustaleń.

Niemniej jednak w trakcie zajęć mogą zaistnieć sytuacje wymagające modyfikacji i wyjaśnienia, nie wszystkie również informacje i instrukcje okazują się jasne dla uczestników zajęć. W tym przypadku nauczyciel powinien jasno formułować swoje oczekiwania i umieszczać je w miejscu ogólnodostępnym.

Ważną funkcję pełni również informacja zwrotna — nauczyciel, formułując ocenę (to ważne zwłaszcza w początkowej fazie zajęć), przekazuje komunikat o swoich wymaganiach i preferencjach.


Przestrzeganie ustalonych terminów i zasad pracy na kursie

Nauczyciel jest dla uczestników zajęć wzorem zachowania i sposobu komunikowania. Ważne jest więc, aby sam przestrzegał tych zasad, których przestrzegania wymaga od uczniów (np. punktualności w ocenie zadań, odpowiedzi na pytania i e-maile).

Powinien również w sposób konsekwentny i otwarty przypominać o zasadach pracy oraz reagować w momentach, w których są one łamane.


Elastyczność, gotowość do kompromisu, otwartość na sugestie

W nauczaniu zdalnym nauczyciel pracuje najczęściej w oparciu o gotowy program oraz materiały dydaktyczne. Jednak każda grupa ma specyficzne potrzeby, oczekiwania
i możliwości, które nauczyciel poznaje dopiero po rozpoczęciu zajęć. Po ich analizie każdorazowo powinien on zastanowić się nad ewentualnymi modyfikacjami zasad pracy, zwłaszcza wtedy, kiedy taką potrzebę zgłaszają uczestnicy (np. zmiana terminu oddawania zadań z piątku na niedzielę albo wydłużenie go o kilka dni, przekształcenie aktywności zespołowych w indywidualne, zmniejszenie liczby zadań obowiązkowych). Takie działanie jest dla uczących się informacją o tym, że ich potrzeby są ważne i brane pod uwagę.

Każda dokonana zmiana powinna zostać wcześniej poddana dyskusji (powinna być wynikiem ustaleń grupowych) i ogłoszona wszystkim uczestnikom zajęć.


Dowcipny, wesoły,
z poczuciem humoru

Taka postawa procentuje zawsze :-)! Warto zastanowić się nad wprowadzeniem elementów humorystycznych czy rozrywkowych do zajęć, np. zapoczątkować zwyczaj zamieszczania ciekawostek, filmików czy nawet dowcipów związanych z tematyką zajęć, jako np. „materiałów weekendowych”, z których uczestnik może skorzystać w nagrodę za wykonanie obowiązkowych zadań.


Wyrozumiałość, ciepło, życzliwość, cierpliwość, przyjazny stosunek, sprawiedliwość itp.

Te cechy powinien posiadać każdy nauczyciel. Są one jednak przede wynikiem jego osobowości, poczucia kompetencji i skuteczności zawodowej oraz tego czy lubi swoją pracę i swoich uczniów. Zostały ujęte w tabeli dla podkreślenia ich znaczenia nie tylko w tradycyjnym, ale także zdalnym procesie dydaktycznym.


Źródło: Opracowanie własne[7]



[1] Fredericksen, E., Pickett, A., Shea, P., Pelz, W., and Swan, K. (2000): Student satisfaction and perceived learning with online courses: Principles and examples from the SUNY learning network. “Journal of Asynchronous Learning Networks”, 4(2), s. 1-29; Arbaugh, J. B. (2000): How Classroom Environment and Student Engagement Affect Learning in Internet-based MBA Courses, “Business Communication Quarterly”, Vol. 63, Issue 4, s. 9-26

[2] Por. Kwiatkowska, D., Kwiatkowski, P. P. (2011): An Ideal Online Teacher as Described by Virtual Students. Research Report, w: A. Błachnio, A. Przepiórka, T. Rowiński (red.). Internet in Psychological Research, Lublin: Katolicki Uniwersytet Lubelski

[3] Hiltz, S. R., Coppola N., Rotter, N., Turoff, M. (2000): Measuring the Importance of Collaborative Learning for the Effectiveness of ALN: A Multi-Measure, Multi-Method Approach, “Journal for Asynchronous Learning Networks”, Vol 4(2)

[4] Effective Online Facilitation, http://pre2005.flexiblelearning.net.au/guides/facilitation.html, 04.04.2011

[5] Effective Online Facilitation, op.cit.

[6] Sylabusem w nauczaniu zdalnym nazywamy zestaw informacji organizacyjnych, dydaktycznych i technicznych dotyczących danego przedmiotu, m.in. cele i program zajęć, metody dydaktyczne, zasady pracy i komunikacji, kryteria oceniania i warunki zaliczenia, ważne adresy i terminy oraz reguły postępowania w sytuacjach wyjątkowych.

[7] Na podst.: Kwiatkowska, D., Kwiatkowski P. P., op. cit.

Dodaj temat do forum